- राम नेपाली (आर्यन)
नेपालको स्थानीय शासन प्रणाली संघीयतामा आधारित छ, जहाँ प्रत्येक गाउँपालिका र नगरपालिकाले आफ्नै क्षेत्रको विकासका लागि नीतिगत निर्णय लिन्छन्। गण्डकी प्रदेशको प्रसिद्ध जिल्ला कास्कीमा रहेको माछापुच्छ्रे गाउँपालिका प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएको मात्र होइन, विकासका दृष्टिकोणले पनि महत्त्वपूर्ण सम्भावना बोकेको गाउँपालिका हो। तर, स्थानीय सरकारका केही सकारात्मक पहलका बावजुद विकासका चुनौतीहरू कायमै छन्।
माछापुच्छ्रे गाउँपालिकाको भौगोलिक विशेषता र आर्थिक स्थिति :
माछापुच्छ्रे गाउँपालिका अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रसँग जोडिएको, पर्यटकीय हिसाबले आकर्षक, र कृषिमा निर्भर क्षेत्र हो। यहाँको प्रमुख आयस्रोत पर्यटन, कृषि, पशुपालन, र वैदेशिक रोजगारी हो। हिमाली वातावरण, हरियाली पहाड, ग्रामीण संस्कृति, र जैविक कृषि उत्पादनले यसलाई विशेष बनाएको छ।
तर, यदि प्राकृतिक रूपमा यो गाउँपालिकामा रहेको माछापुच्छ्रे हिमाल (Fishtail Mountain) नभएको भए के हुन्थ्यो?
यसको प्रभाव पोखरा महानगरपालिकामा प्रत्यक्ष रूपमा पर्ने थियो। पोखरालाई पर्यटकीय नगरी बनाउने प्रमुख कारणहरूमध्ये माछापुच्छ्रे हिमालको मनोरम दृश्य एक हो। संसारभरका पर्यटकहरू यो हिमाल हेर्नका लागि पोखरा पुग्छन्। यदि माछापुच्छ्रे हिमाल नभएको भए:
पोखराको पर्यटन व्यवसाय अहिलेको जस्तो उचाइमा नपुग्ने सम्भावना थियो।
पोखराका होटल, ट्रेकिङ एजेन्सी, रेस्टुरेन्ट, तथा साहसिक पर्यटन व्यवसाय प्रभावित हुने थियो।
अन्नपूर्ण बेसक्याम्प (ABC) तथा अन्य पदयात्रा मार्गहरू कम लोकप्रिय हुनसक्थे।
पोखरालाई "हिमालको काखमा रहेको स्वर्ग" भन्ने परिभाषा नै परिवर्तन हुनसक्थ्यो।
यस अर्थमा, माछापुच्छ्रे गाउँपालिकामा रहेको यो हिमाल पोखरा मात्र होइन, नेपालकै पर्यटन अर्थतन्त्रका लागि पनि एक अनुपम सम्पत्ति हो।
स्थानीय सरकारको भूमिका र हालसम्म भएका उपलब्धि
संघीयता लागू भएदेखि स्थानीय सरकारलाई निर्णय क्षमता बढाउने अवसर प्राप्त भएको छ। माछापुच्छ्रे गाउँपालिकाले पछिल्ला वर्षहरूमा केही महत्त्वपूर्ण कामहरू अगाडि बढाएको देखिन्छ।
१. शिक्षा र पूर्वाधार सुधार
सरकारी विद्यालयहरूको स्तर सुधार गर्न योजना अघि बढाइएको छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षा पहुँच विस्तारका लागि विभिन्न पहल भए पनि अझै पर्याप्त सुधार आवश्यक छ।
शिक्षाको गुणस्तर नपुगेका कारण महानगरका निजी विद्यालयहरू गाउँपालिकाबाट विद्यार्थी ओसार्न स्कुल बस गुडाउन बाध्य छन्।
२. कृषि र उद्यमशीलता प्रवर्द्धन
स्थानीय किसानलाई मल, बीउ, तथा सिँचाइ सुविधा प्रदान गर्ने प्रयास।
व्यावसायिक कृषि तथा जैविक उत्पादन प्रवर्द्धनका केही पहल।
३. पर्यटन प्रवर्द्धन
पदयात्रा मार्गहरूको सुधार, होमस्टे व्यवसाय प्रवर्द्धन, र पर्यटन सूचना केन्द्रहरूको स्थापना।
पर्यटन व्यवसायलाई अझ व्यवस्थित बनाउने योजनाको अभाव।
४. स्वास्थ्य तथा सरसफाइ
गाउँपालिकाभित्र केही स्वास्थ्य चौकी स्थापना तथा स्तरोन्नति।
तर, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा र विशेषज्ञ डाक्टरहरूको अभाव।
१५ शैयाको अस्पताल निर्माणको योजना लामो समयदेखि अलपत्र परेको छ, जसले गर्दा स्थानीयहरू गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पाउनबाट वञ्चित छन्।
५. रोजगारी सिर्जना र युवा प्रवर्द्धन
युवाहरूलाई कृषि तथा पर्यटन क्षेत्रमा आकर्षित गर्न कार्यक्रमहरू आवश्यक।
स्वरोजगारका लागि तालिमहरू भए पनि स्थायित्वको अभाव।
गाउँपालिकाका मुख्य समस्या र अन्यायहरू :
मर्दी खोलाको पानीबाट पोखरा महानगरको प्यास मेटिए पनि गाउँपालिकाले कुनै राजस्व पाएको छैन।
पोखराका बासिन्दाहरू मर्दी खोलाबाट खानेपानी लिईरहेका छन्, तर माछापुच्छ्रे गाउँपालिकालाई कुनै आर्थिक लाभ दिइएको छैन।
स्रोतसाधनको उपयोग गर्दा स्थानीय सरकारलाई उचित हक सुनिश्चित गरिनु आवश्यक छ।
क्रसर उद्योगहरूको निरंकुशता :
गाउँपालिकाभित्र रहेका ३/३ वटा क्रसर उद्योगहरूले स्थानीय सरकारलाई नटेरी राजस्व नबुझाएको गुनासो छ।
वातावरणीय क्षति पुर्याउँदै स्थानीय नदी तथा खोलाहरू दोहन भइरहेको छ।
यसमा स्थानीय सरकारको कडा अनुगमन र कानुनी कठोरता आवश्यक छ।
खेलकुद पूर्वाधार निर्माणमा बेवास्ता :
माछापुच्छ्रे गाउँपालिकामा नेपाल फुटबल संघ (ANFA) को एकेडेमी बनाउन प्रस्ताव गरिएको थियो, तर हालसम्म कुनै प्रगति भएको छैन।
युवा खेलाडीहरूका लागि आवश्यक पूर्वाधार नबन्दा गाउँपालिकाबाट प्रतिभाशाली खेलाडीहरू बाहिर जान बाध्य छन्।
स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, र खेल प्रशासनबीच समन्वयको अभावका कारण खेलकुद पूर्वाधार निर्माण रोकिएको दुखद अवस्था छ।
खेलकुद र कृषि : युवाका लागि सुनौलो अवसर
नेपालका गाउँहरूमा युवा जनशक्ति प्रशस्त भए पनि तिनको सही उपयोग भएको छैन।
- खेलकुदमा लगानी गरी गाउँ-गाउँमा खेल मैदान बनाउने हो भने युवाहरू खेल क्षेत्रमा स्थापित हुन सक्छन्।
- कृषिमा प्रविधि जोडेर आधुनिक खेती प्रवर्द्धन गरेमा विदेश पलायन रोक्न सकिन्छ।
- बाझो जमिनलाई उत्पादनशील बनाउन सरकारी अनुदानको सही सदुपयोग गरिनुपर्छ।
- उत्पादन भएपछि उचित बजार व्यवस्थापन गर्न सरकारले पहल गर्नुपर्छ।
यदि स्थानीय सरकारले खेलकुद र कृषि क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएर नीति निर्माण गर्यो भने युवाहरू स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्षम हुन्छन्।
निष्कर्ष :
माछापुच्छ्रे गाउँपालिका प्राकृतिक सुन्दरता, कृषि उत्पादन, र पर्यटनको अपार सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। तर, यहाँका स्रोतसाधन अन्यत्र प्रयोग भए पनि गाउँपालिकाले उचित लाभ नपाउनु अन्यायपूर्ण छ।
यदि माछापुच्छ्रे हिमाल नभएको भए पोखरा महानगरको पर्यटन सम्भावना अहिलेको जस्तो हुने थिएन।
मर्दी खोलाको पानीबाट पोखराले फाइदा उठाए पनि गाउँपालिकालाई कुनै लाभ दिइएको छैन।
क्रसर उद्योगहरूले अवैध रूपमा काम गरी स्थानीय सरकारलाई बेवास्ता गरिरहेका छन्।
१५ शैयाको अस्पतालको योजना अलपत्र परेको छ।
ANFA एकेडेमी बन्न नसक्दा खेलकुद पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो क्षति पुगेको छ।
बाझो जमिन बढ्दै गएको छ, खेलकुदमा लगानी नगर्दा प्रतिभाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्।
यदि स्थानीय सरकार पारदर्शी, जिम्मेवार, र दीर्घकालीन सोच राख्ने गरी काम गर्न सके, माछापुच्छ्रे गाउँपालिका मात्र होइन, पोखरा महानगरपालिकासमेत पर्यटन व्यवसायमा अझ उच्च उचाइमा पुग्नेछ। यसका लागि उचित कानुनी कठोरता, स्रोतसाधनको न्यायोचित बाँडफाँड, र स्थानीय जनताको सक्रिय सहभागिता अनिवार्य छ।
(यो लेख लेखकको निजी विचार हो।)
